Lukas Tuyết Tùng: Khi viết không còn là nghề, mà trở thành một cách nhìn thế giới
Với nhiều người, một tác giả thường được hình dung qua những cuốn sách đã xuất bản. Với Lukas Tuyết Tùng (Nguyễn Hà Anh), câu chuyện có phần khác. Anh từng xuất bản tập tản văn Đàn ông tinh tế tại Công ty sách Phương Đông và tập truyện ngắn Soi gương trong mắt tại NXB Kim Đồng, nhưng hành trình viết của Lukas không dừng lại ở những trang sách. Hơn 1.000 bài báo và tác phẩm đã được anh viết và đăng tải trên nhiều ấn phẩm như Thế Giới Văn Hoá, Her World, Harper’s Bazaar, Zing News, Tuổi Trẻ, SaoStar, Mực Tím, Hoa Học Trò, Thanh Niên… Sau đó, anh bước sâu hơn vào ngành marketing và truyền thông, nơi câu chuyện, con người và khả năng tạo ra sự kết nối vẫn tiếp tục là những thứ nằm ở trung tâm công việc.
Gần đây, việc Lukas được lựa chọn vào vòng chung khảo Stevns Translation Prize 2026 lại đưa anh trở về gần hơn với văn chương, lần này thông qua một con đường khác: dịch thuật. Từ 67 bài dự thi, giải thưởng lựa chọn ba tác giả vào vòng chung khảo, trong đó có Lukas Tuyết Tùng. Đối với một người đã dành phần lớn thời gian viết bằng tiếng Việt, việc một tác phẩm được chuyển sang tiếng Anh và tiếp tục được đọc trong một bối cảnh văn hóa khác trở thành một trải nghiệm thú vị, đồng thời khiến Lukas suy nghĩ nhiều hơn về điều gì thực sự làm nên một câu chuyện có khả năng vượt qua giới hạn của ngôn ngữ.
Viết không bắt đầu từ câu chữ
Nếu hỏi Lukas điều gì quan trọng nhất trong việc viết, có lẽ câu trả lời của anh sẽ không bắt đầu bằng ngôn ngữ. Anh thường nói nhiều hơn về khả năng quan sát, bởi trước khi một người có thể viết một câu chuyện, họ phải nhìn thấy điều gì đó đáng để kể. Một người viết có thể sở hữu vốn từ rất phong phú, kỹ thuật rất tốt nhưng nếu không có khả năng quan sát con người, câu chữ rất dễ trở thành một lớp vỏ đẹp nhưng thiếu đời sống.
“Có những người hỏi mình làm thế nào để viết hay. Nhưng mình nghĩ trước khi hỏi viết thế nào, nên hỏi mình đang nhìn thấy gì. Một câu chuyện có thể bắt đầu từ một sự việc rất bình thường, nhưng nếu mình nhìn nó đủ kỹ thì phía sau nó thường có rất nhiều thứ”, Lukas chia sẻ.
Đó cũng là lý do anh không quá tin vào việc phải tìm kiếm những câu chuyện thật lớn để viết. Một cuộc chia tay không có gì mới, một mối quan hệ gia đình không có gì mới, cảm giác cô đơn hay tình yêu đơn phương cũng không phải những đề tài mới. Nhưng mỗi người trải nghiệm những điều đó trong một hoàn cảnh khác nhau, với một lịch sử khác nhau và một cách lý giải khác nhau. Với Lukas, chính phần “khác nhau” ấy mới là nơi người viết có thể tìm thấy câu chuyện của mình.
“Văn chương không nhất thiết phải kể một chuyện chưa từng xảy ra. Điều quan trọng hơn là mình có thể nhìn một chuyện đã xảy ra rất nhiều lần bằng một góc nhìn mà người đọc chưa từng nghĩ tới hay không.”
Một người viết luôn phải giữ lại sự tò mò
Có một điểm chung giữa việc viết văn, viết báo và làm marketing mà Lukas nhận ra sau nhiều năm: tất cả đều bắt đầu bằng việc đặt câu hỏi về con người. Khi viết một bài báo, anh muốn biết tại sao một nhân vật lại có lựa chọn đó. Khi viết một truyện ngắn, anh muốn hiểu điều gì nằm phía sau hành vi của nhân vật. Còn khi làm marketing, câu hỏi tương tự xuất hiện dưới một hình thức khác: tại sao consumer lại hành động như vậy, họ thực sự cần gì và điều gì khiến họ quan tâm đến một thương hiệu?
“Có lẽ mình chưa bao giờ hết tò mò về con người. Mình tò mò tại sao người ta yêu nhau, tại sao người ta rời nhau, tại sao có những người rất muốn được yêu nhưng lại luôn làm những điều khiến người khác khó yêu họ. Làm marketing cũng vậy, mình luôn muốn biết tại sao một người lại chọn một thương hiệu, tin một người nào đó hoặc phản ứng với một nội dung theo cách này thay vì cách khác”, Lukas nói.
Sự tò mò ấy theo anh từ văn chương sang báo chí và sau đó sang marketing một cách khá tự nhiên. Nếu nhìn từ bên ngoài, đây là ba lĩnh vực có những mục tiêu rất khác nhau. Nhưng ở tầng sâu hơn, cả ba đều đòi hỏi khả năng quan sát và diễn giải hành vi của con người. Một nhà văn cần hiểu nhân vật, một nhà báo cần hiểu nguồn tin và độc giả, còn một marketer cần hiểu consumer. Khác biệt nằm ở cách họ sử dụng sự hiểu biết đó để kể một câu chuyện.
Khi một câu chuyện không cần phải có người tốt và kẻ xấu
Trong những tác phẩm và bài viết của Lukas, một trong những điều anh quan tâm là những vùng xám trong tâm lý con người. Anh không quá thích những nhân vật có thể được phân loại dễ dàng thành người tốt hoặc người xấu, bởi trong đời sống thực, con người hiếm khi vận hành đơn giản như vậy. Một người có thể rất tử tế trong một mối quan hệ nhưng lại ích kỷ trong một mối quan hệ khác. Một người có thể làm điều sai nhưng không phải vì họ không biết đúng sai, mà bởi tại thời điểm đó họ không đủ khả năng để lựa chọn điều tốt hơn.
“Càng lớn mình càng thấy khó để phán xét một người chỉ dựa trên một hành động. Mình muốn hiểu tại sao họ làm điều đó trước. Hiểu không có nghĩa là đồng ý, nhưng ít nhất nó khiến mình nhìn con người đầy đủ hơn”, Lukas chia sẻ.
Đây cũng là một trong những lý do anh cho rằng văn chương có thể làm được một điều mà social media rất khó làm: trì hoãn sự phán xét. Trong một môi trường mà mọi thứ đều được đưa về những kết luận nhanh, một tác phẩm văn học có thể bắt người đọc sống cùng một nhân vật hàng chục hoặc hàng trăm trang trước khi họ có thể quyết định mình nghĩ gì về nhân vật đó. Trong khoảng thời gian ấy, người đọc có thể bắt đầu nhìn thấy những mâu thuẫn mà một bài đăng vài trăm chữ không đủ không gian để thể hiện.
“Social media cần sự rõ ràng để conversation diễn ra. Văn chương đôi khi lại cần sự mơ hồ để con người tự suy nghĩ. Mình nghĩ hai thứ đó không đối lập, chỉ là chúng phục vụ những cách tiếp nhận khác nhau.”
Báo chí dạy cách viết cho người khác, văn chương dạy cách viết cho chính mình
Hơn 1.000 bài báo là một con số đủ lớn để tạo nên một trường học riêng đối với một người viết. Lukas từng viết cho nhiều tờ báo và tạp chí với những nhóm độc giả, chủ đề và phong cách rất khác nhau. Trải nghiệm đó giúp anh hiểu rằng viết không chỉ là chuyện người viết muốn nói gì, mà còn là câu chuyện người đọc có lý do gì để tiếp tục đọc.
“Báo chí dạy mình một điều rất quan trọng: đừng quá yêu câu chữ của mình. Nếu một câu mình rất thích nhưng không giúp bài viết tốt hơn thì vẫn phải bỏ”, Lukas nói.
Theo anh, người mới viết thường dễ mắc vào việc cố gắng chứng minh rằng mình viết hay. Họ muốn sử dụng những từ thật đẹp, những hình ảnh thật lạ hoặc những câu thật ấn tượng. Nhưng khi đã viết lâu, người ta bắt đầu hiểu rằng câu chữ chỉ là phương tiện. Một câu văn tốt không nhất thiết phải khiến người đọc trầm trồ; đôi khi nó chỉ cần khiến người đọc cảm thấy chính xác.
Nếu báo chí dạy Lukas cách phục vụ người đọc, văn chương lại cho anh một không gian khác, nơi anh có thể không cần phải giải thích tất cả. Một bài báo cần sự rõ ràng, trong khi một truyện ngắn có thể để lại những khoảng trống. Một bài viết báo chí có thể cần trả lời câu hỏi, còn văn chương đôi khi chỉ cần khiến câu hỏi trở nên thú vị hơn.
“Tác giả không phải lúc nào cũng cần nói cho người đọc biết phải nghĩ gì”
Lukas không cho rằng văn chương cần phải có một bài học đạo đức rõ ràng. Anh quan tâm nhiều hơn đến khả năng để một tác phẩm khiến người đọc tự hình thành suy nghĩ của mình. Theo anh, nếu tác giả đã quyết định sẵn người đọc phải yêu ai, ghét ai, thương ai và lên án ai, tác phẩm có thể trở nên quá khép kín.
“Người viết có thể biết mình muốn nói gì, nhưng không nhất thiết phải nói hết điều đó cho người đọc. Mình thích cảm giác đọc một tác phẩm xong mà mỗi người có thể mang về một cách hiểu khác nhau”, Lukas cho biết.
Điều này đặc biệt quan trọng với những câu chuyện về tình yêu và các mối quan hệ, vốn là những chủ đề xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm của anh. Lukas cho rằng tình yêu là một trong những đề tài cũ nhất của văn chương nhưng cũng là một trong những đề tài khó hết cũ nhất, bởi mỗi thế hệ lại có những cách yêu, những nỗi sợ và những định nghĩa khác nhau về một mối quan hệ. Người viết không cần tìm một câu chuyện tình chưa từng tồn tại; họ cần tìm một cảm xúc đủ thật để người đọc nhận ra chính mình ở đâu đó trong câu chuyện.
Từ một cuốn sách đến một đời sống của những câu chữ
Đàn ông tinh tế và Soi gương trong mắt được xuất bản ở những giai đoạn khác nhau trong hành trình viết của Lukas, nhưng cả hai đều gắn với một thời kỳ mà việc xuất bản sách vẫn mang một ý nghĩa khá đặc biệt đối với một người viết trẻ. Khi ấy, việc một bản thảo được chọn, biên tập, in thành sách rồi xuất hiện trên kệ sách tạo ra cảm giác rằng những thứ vốn chỉ tồn tại trong máy tính hoặc trên giấy cuối cùng đã có một đời sống riêng.
Nhưng sau nhiều năm, Lukas không còn xem việc xuất bản một cuốn sách là đích đến cuối cùng. Một cuốn sách có thể được xuất bản, được truyền thông, được bán và rồi dần biến mất khỏi sự chú ý của thị trường. Điều khiến anh quan tâm hơn là tác phẩm có tiếp tục sống trong người đọc hay không. Có một câu văn được ai đó nhớ sau nhiều năm, một nhân vật khiến người đọc liên tưởng đến một người họ từng yêu, hoặc một ý tưởng khiến họ nhìn lại một trải nghiệm cá nhân theo cách khác, đó mới là dạng “vòng đời” mà một tác phẩm văn chương có thể có.
“Với mình, một cuốn sách không kết thúc khi nó được xuất bản. Nó chỉ bắt đầu một đời sống khác khi có người đọc nó. Và mình không thể kiểm soát đời sống đó nữa. Mỗi người sẽ đọc một cuốn sách bằng lịch sử riêng của họ”, Lukas chia sẻ.
Khi văn chương bước ra khỏi tiếng Việt
Việc lọt vào chung khảo Stevns Translation Prize 2026 mang đến một trải nghiệm khác với việc xuất bản sách, bởi lần này tác phẩm được nhìn qua một ngôn ngữ khác. Giải thưởng lựa chọn ba finalists từ 67 bài dự thi, trong đó có Lukas Tuyết Tùng. Với anh, điều thú vị nhất của quá trình này không chỉ nằm ở việc tác phẩm được tiếp cận với độc giả sử dụng tiếng Anh, mà còn ở cách dịch thuật buộc người viết phải nhìn lại chính ngôn ngữ của mình.
“Trước đây mình thường nghĩ dịch là chuyển một câu từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Sau này mình thấy dịch văn học khó hơn rất nhiều. Người dịch phải hiểu cả thứ nằm phía sau câu chữ, như văn hóa, context, nhịp điệu và những điều tác giả không nói ra”, Lukas nhận xét.
Tiếng Việt có những lớp nghĩa mà một ngôn ngữ khác đôi khi rất khó chuyển nguyên vẹn, từ
